حکیم ملا محمد فضولی
یازار: داور اردبیلی
شاه اسماعیل ختایینین ادبی- مدنی حرکاتی ایله باغلی مولانا محمد بن سلیمان بیاتلو «فضولی تخلص» بۆتۆن مدنی شخصیتلردن چوخ ملی مدنیت و ادبیاتا خدمت ائتدی.
شاه ختایینین عمرۆ باشا چاتدیقدان سونرا، فضولی 24 یاشیندا ایکن کؤچگۆن بیر قبیله ایچینده بغداد اطرافی ولایتلرینین بیرینده یاشاییردی. زمانهنین ادبی دیللرینی یعنی فارس و عربینی مکمل بیلیردی و شاه ختایینین ادبیدیرچلیشیندن سونرا ادبیات خادملرینی مشایعت ائدیردی. شاه تهماسب دُورۆنده یارادیجیلیغی او درجه تکامل تاپدی کی شاعرلیکده و اۆچ دیلده یازیب یاراتماغا قادرتام باجاریقلی بیر مؤلف- شاعر کیمی معروف اولوب، قیسسا مدتده گئنیش حجملی تۆرکجه دیوان ترتیب ائتدی و بئلهلیکله ائله بیر ادبی مکتبین بینؤورهسینی قویدوکی آذربایجان شعری 20 ـینجی عصرین اوّللرینه قدهر اونون شدتلی تأثیر و اقتداری آلتیندا ایدی، قوشدوغو غزللر واسطهسیله چوخ ساییلی غزلچی شاعرلر اوندان تأثیر آلدیلار و معاصر دُورده اونون اثرلریندن اوپرالار، سینما فیلملری و پیئسلرده آردیجیل اولاراق استفاده ائدیلدی. بیز آذربایجان تۆرکلرینه «ایلیاد و اودیسه»، «حافظ دیوانی»، «پوشکین شعری» و «گوته» اثرلری کیمی یادگار وجوده گتیردیکی «کور اوغلو داستانی» کیمی ان چوخ اوخونولان اثرلردندیر.
فضولینین غزللری هله ساغلیغیندا ال به ال و یورد به یورد گزهرک جغرافیایی و ملی سرحدلری آشدی.
«عشق» فضولی غزللرینین ان اساسلی موضوعودور، البته بو جسمانی و فردی جنسی دویغودان عبارت دگیلدیر، بلکه درین بشری، مدنی، اجتماعی و صوفیانه ماهیّته مالکدیر.
فضولینین عقیدهسینجه، عشق انسانین یئتگینلیک و گؤزهللیگینه پرستش، حیاتی سئومک، دایم یاشاییشی و حیاتی تظاهرلری و انسانی سئومک، وفادارلیق و دۆزگۆنلۆکدن باشقا بیر شئی اولا بیلمز.
اگر فضولینین صوفیانه شعرلرینده «الاهی- ملکوتی عشق»، «آخرت سعادتی» و سمبولیزم حاکمدیرسه، اونون رئالیستیک شعرلرینده، غزللرینین اساس موضوع و مضمونو سعادته حسرت و اؤزۆلۆ اؤلۆ دنیوی- فلسفی عشقه باغلی حیاتدیر. و فضولی تغزّلۆنۆن قهرمانلاری جانلی- گرچک (رئال) انسان تصویرلرینه حصر ائدیلمیشدیر:«آهو گؤزلۆ، بلور بدنلی، قارا تئللی، لاله اۆزلۆ، عطیر قوخولو و سرو قدلی».
حتی بئله بیر گؤزهللیک مجسمهسیله «عشقبازلیغا» مشغول اولماق، خرافاتا بویون اگمکدن اۆستۆندۆر، البته ساده آنلاشیقلی جسارتلی، رمز، مجاز و کنایهدن کنار، جملهلر و عبارتلر ایلن.
فضولینین اثرلرینده «عشق موضوعو» او قدهر گئنیش و مرکبدیر کی فضولیشناسلارین چوخونو سرسملدیب یانلیشلیغا یووارلاتمیشدیر. بعضیلر اونو «مولوی مسلک صوفی» و بیر عدهده اونون «دویغولارینی شخصی» قلمه وئرمیش و بئله دۆشۆنمۆشلرکی، عاشقانه شعرلرینی ملکالشعرا حبیبینین قیزینا (کیگویا اوناعاشق ایمیش) خطاب سؤیلهمیشدیر. بو تمامیله یانلیشدیر، اونلار سهو ائدیرلر، «فضولینین تغزّلو» فئودال جمعیتینین آداملارینین اۆرهک دؤیۆنتۆلریدیر کی انسانین آزادلیغی و دۆشۆنجهنین آزادلیغی اۆچۆن، بۆتۆن جهتلری ایله تظاهر ائدیر و یاشاییشین ایستیسینی و عطرینی اوخوجونون دماغِ شریفینه چاتدیر.
پوچ فکرلر تبلیغ ائدنلری و یالان وعد وئرنلری قارقیشلاییر، یالانچی زاهدلر و اونلارین وعظلرینه نفرتله یاناشیر و فیریلداقچی حاکملری و خرافات خادملرینی خلقه ائتدیکلری سایسیز- حسابسیز ظلملره گؤره تنقید ائدیر و خلقین معنوی- مادی منافعی اۆچۆن مدافعه جبههسینین اؤن جرگهلرینده دؤیۆشرهک دئییر: ای فضولی! اودلارا یانسین بساطِ سلطنت!
فضولی غیر تغزّلی اثرلرینده هابئله مظلوم خلقی مدافعه ائتمکدهده «رئال موقع» توتور. «شکایتنامه»سی عذاب- اذیت چکمیش کوتلهلرین قیشقیرتیسیدیرکی، عدالتسیزلیکدن، ظلملردن و خانلارین، اربابلارین، رحمسیز دولت مأمورلارینین الیندن جانا گلمیشلر.
فلسفی- عرفانی (تئوسوفیک) مضمونلاردا فضولی تغزّلونو، مایالاندیرمیشلار. بونا گؤره و «گئنیش احاطهلی مرکب عشقی» اۆچۆن بعضی عالملر اونو حقلی اولاراق «متفکر عاشق» آدلاندیریبلار.
فضولینین ادبی- بدیعی یارادیجیلیغی، هم آذربایجان ادبیات تاریخینده، همده اورتا و یاخین شرق و آسیا قطعهسینده یاشایان تۆرک دیللی خلقلرین ادبیات تاریخینده، دؤنۆش نقطهسی حساب اولونور. او زمانهنین طلبلرینه دقّت ائدن، دؤرۆن مدنی- ادبی و اجتماعی- انسانی مسئلهلرینی ادبیاتا گتیرن و عصرینین شرایطینی اؤز قلمی ایله انعکاس ائتدیرن بیرینجی شاعردیر.
فضولی، آذربایجان تاریخ ادبیاتیندا، لیریک- موزیکال (تغزّلی- غنایی) شعرین بایراقداریدیر، واقف یارادیجیلیغینادا دریندن تأثیر گؤستریبدیر. فضولینین اؤلۆمۆندن تا واقفین ادبیات عالمینه گلیشینه قدهر، آذربایجان ادبیاتیندا مهم حادثه باش وئرمهمیشدیر، بونا گؤره بو دُورۆ همین ادبیاتدا دورغونلوق، مرحلهسی آدلاندیرماق اولار.
بسم الله الرحمن الرحیم